In het kort:
- Na een burgerinitiatief van 1,2 miljoen Europeanen presenteerde de EU een roadmap om dierproeven voor chemische veiligheidstesten uit te faseren.
- De roadmap erkent dat systeemverandering nodig is en moet de acceptatie van proefdiervrije innovaties versnellen.
- De plannen zijn nog weinig concreet. Harde deadlines ontbreken, waardoor de uitvoering nu het belangrijkst wordt.
Na het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten zet nu ook Europa een belangrijke stap richting een proefdiervrije toekomst. Opvallend is dat deze ontwikkeling niet begon in de politiek of de wetenschap, maar bij Europese burgers. Ruim 1,2 miljoen mensen ondertekenden het burgerinitiatief Save Cruelty Free Cosmetics en riepen de Europese Commissie op om werk te maken van een Europa zonder dierproeven. Die oproep bleef niet onbeantwoord.
Wat is er nu gebeurd?
Als reactie op het burgerinitiatief ontwikkelde de Europese Commissie de Roadmap Towards Phasing Out Animal Testing for Chemical Safety Assessments: een plan om dierproeven voor chemische veiligheidsbeoordelingen stap voor stap uit te faseren en de overgang naar proefdiervrije methoden te versnellen.
Hoe kwam de roadmap tot stand?
Tussen 2023 en 2026 werd via werkgroepen, expertbijeenkomsten en consultaties onderzocht welke proefdiervrije methoden al beschikbaar zijn, welke nog ontwikkeld moeten worden en welke veranderingen in wetgeving en beleid nodig zijn. Het resultaat is een roadmap om de overgang naar proefdiervrije veiligheidsbeoordelingen in Europa te versnellen. Het gaat hier dus wel alleen om proefdieren voor veiligheidsbeoordelingen, dus niet om proefdieren voor wetenschappelijk onderzoek, onderzoek naar medicijnen en andersoortig onderzoek dat buiten chemicaliënonderzoek valt. In Nederland worden voor deze Europese eisen jaarlijks ongeveer 100.000 dierproeven gedaan en in heel Europa wel een miljoen.
Doel van de roadmap
Wat houdt de roadmap in? De roadmap beschrijft hoe de Europese Unie dierproeven voor veiligheidsbeoordelingen van chemicaliën stap voor stap wil vervangen door proefdiervrije methoden. In de roadmap staat welke acties de komende jaren nodig zijn om dit mogelijk te maken, zoals het investeren in proefdiervrije innovaties, het versnellen van de validatie en acceptatie van bestaande alternatieven, het aanpassen van regelgeving en het versterken van de samenwerking tussen wetenschappers, bedrijven en toezichthouders.
Het uiteindelijke doel is dat de veiligheid van stoffen steeds vaker kan worden beoordeeld met mensgerichte modellen, zoals geavanceerde celmodellen, organ-on-a-chip-technologie en computermodellen, waardoor dierproeven uiteindelijk overbodig worden. Voor het eerst ligt er daarmee een Europees plan om de overgang naar proefdiervrije veiligheidsbeoordelingen structureel vorm te geven.
Waarom we blij zijn met deze roadmap
Voor het eerst erkent de Europese Commissie dat er een fundamentele verandering van het systeem nodig is om dierproeven daadwerkelijk uit te faseren. Volgens Anne Burgers, adviseur wetenschap en innovatie bij Proefdiervrij, is dat een belangrijke ontwikkeling: “Europa erkent dat er een systeemverandering nodig is en gaat nu structureel zaken aanpassen waardoor de weg vrij wordt gemaakt voor proefdiervrij onderzoek.”
Waar de discussie jarenlang vooral ging over afzonderlijke alternatieven, richt de roadmap zich juist op het wegnemen van de barrières die de brede toepassing van proefdiervrije innovaties in de weg staan. Daarnaast biedt de roadmap perspectief op een toekomst waarin proefdiervrije modellen niet langer de uitzondering zijn, maar de norm worden binnen wet- en regelgeving.
Anne is dan ook enthousiast over de roadmap: “Als de roadmap goed wordt uitgevoerd, dan kunnen mensgerichte onderzoeksmethoden écht de nieuwe standaard worden. In de EU roadmap wordt in 15 verschillende wetgevingen gewerkt aan het opnemen en implementeren van proefdiervrije modellen. Op deze manier gaat validatie straks hopelijk sneller en worden mensen die werken in de regelgeving ook meer gesterkt om te zeggen: wij accepteren alleen nog maar proefdiervrije modellen.”
Kanttekeningen bij de roadmap
Juist doordat de roadmap zich richt op verschillende wetgevingsdomeinen tegelijk, kan deze volgens voorstanders een belangrijke impuls geven aan de acceptatie en toepassing van proefdiervrije innovaties in heel Europa. Hoewel de roadmap door veel partijen wordt gezien als een belangrijke stap vooruit, klinkt er ook kritiek. Zo bevat de roadmap geen harde deadlines voor het uitfaseren van dierproeven en zijn er geen wettelijke verplichtingen die bedrijven of lidstaten dwingen om de voorgestelde stappen binnen een bepaalde termijn uit te voeren.
Critici vrezen daarom dat de ambities vooral op papier blijven staan. Anne licht toe: “In de roadmap staat alleen dat in de eerste fase (die tot 2029 duurt) ook toegewerkt wordt naar het uitfaseren van ‘redundant animal tests’ (overbodige dierproeven). Maar welke tests dit dan zijn staat nergens… Ik had gehoopt dat er concretere testen met deadlines in zouden staan, bijvoorbeeld de testen uit de RAT list – een lijst met 10 dierproeven die we nu direct zouden kunnen vervangen met mensgerichte onderzoeksmethoden.”
Implementatie doorslaggevend
Al met al is de roadmap een positief signaal binnen een bredere trend waarin proefdiervrije innovaties steeds serieuzer worden genomen door beleidsmakers, toezichthouders en wetenschappers. Dat de Europese Commissie nu expliciet kiest voor een route richting proefdiervrije veiligheidsbeoordelingen, laat zien dat de discussie verschuift van óf dierproeven vervangen kunnen worden naar hóe en wanneer dat gaat gebeuren.
Tegelijkertijd blijft een belangrijk kritiekpunt dat de roadmap nog weinig concrete deadlines bevat. Daardoor is het lastig om overheden, bedrijven en toezichthouders aan hun beloften te houden. De komende jaren zal daarom niet zozeer de inhoud van de roadmap, maar vooral de uitvoering ervan bepalend zijn. Wat nu nodig is, is daadkrachtige implementatie: voldoende investeringen, aanpassing van regelgeving, snellere validatie van proefdiervrije modellen en duidelijke doelen waar partijen op kunnen worden afgerekend. Alleen dan kan de roadmap uitgroeien van een veelbelovende visie tot daadwerkelijke verandering voor mens én dier.
Over Proefdiervrij
Hoe we met dieren omgaan, zegt iets over wie we zijn als samenleving. Zeker als die dieren worden gebruikt in onderzoek dat bedoeld is om mensen beter te maken. Proefdiervrij werkt aan een wereld zonder dierproeven, door mensgerichte, proefdiervrije wetenschap zichtbaar te maken en te versnellen.
Die verandering is al in gang. Steeds vaker worden dierproeven vervangen door mensgerichte modellen die beter laten zien wat er in het menselijk lichaam gebeurt. Toch blijven dierproeven vaak de standaard. Met 2030 als stip op de horizon werken we toe naar een kantelpunt waarin proefdiervrije methoden de norm zijn. Zo helpen we loslaten wat niet meer past en bouwen we aan onderzoek dat mensen helpt, zonder dieren onnodig te gebruiken.
Het is tijd voor menselijkheid. De toekomst is proefdiervrij!
Ontdek meer
