Dit opiniestuk van Debby Weijers (directeur Proefdiervrij) over wetenschappelijke innovatie verscheen op 11 juli in Joop. 

In de afgelopen vijftig jaar hebben we de mens op de maan gezet, het menselijk genoom ontrafeld en met kunstmatige intelligentie een technologische revolutie in gang gezet. Maar als het gaat om onderzoek met apen, werken we nog volgens dezelfde principes als tientallen jaren geleden. Toch kiest minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap Rianne Letschert ervoor om vast te houden aan deze verouderde onderzoeksmethode. Waarom blijven we vertrouwen in apenonderzoek, als betrouwbare, mensgerichte onderzoeksmethoden beschikbaar zijn? 

Die vraag is actueler dan ooit. Als het aan staatssecretaris Martijn van Dam lag, was Nederland in 2025 voorloper in proefdiervrije innovaties. Een ambitie die hij in 2016 uitsprak. Tien jaar later kiest minister Letschert er juist voor om vast te houden aan apenonderzoek, laat ze weten in een brief aan de Eerste Kamer. Argumenten waarop ze zich baseert, worden al jarenlang herhaald, maar overtuigend bewijs in de praktijk blijft uit.

Radicale koerswijziging

Die keuze om te blijven inzetten op apenproeven staat haaks op de koers die de politiek in 2025 nog leek in te slaan. De Tweede Kamer nam een motie van Kamerlid Kostić aan, waarin werd vastgelegd dat de subsidie voor het Biomedical Primate Research Centre (BPRC, het apenonderzoekscentrum in Rijswijk) tussen 2025 en 2030 steeds verder verschoven moet worden van onderzoek met apen naar proefdiervrije modellen.

Ook de Eerste Kamer stemde in met de begroting. Pogingen om die koers terug te draaien volgden snel. Een motie van Caroline van der Plas (BBB) haalde geen meerderheid, maar een latere motie van VVD-Kamerlid Rajkowski wel. Hierdoor werd de afbouw van dierproeven een papieren ambitie en verdween de garantie dat publiek geld wordt geïnvesteerd in proefdiervrije innovatie. Minister Letschert bevestigt met haar brief dat het bestaande systeem opnieuw voorrang krijgt.

Een systeem dat zichzelf in stand houdt

De brief van minister Letschert laat zien hoe moeilijk het is om het huidige onderzoekssysteem te veranderen. Niet omdat proefdiervrije innovaties ontbreken, maar omdat dierproeven nog altijd de norm zijn. Nieuwe, mensgerichte modellen moeten telkens opnieuw bewijzen dat ze minstens zo goed zijn, terwijl de voorspellende waarde van dierproeven niet op dezelfde manier ter discussie wordt gesteld.

Dat is een fundamentele ongelijkheid. Decennialang onderzoek met apen heeft voor aandoeningen als Alzheimer en Parkinson geen doorbraak in behandeling opgeleverd. Tegelijkertijd bevestigen nieuwe mensgerichte modellen steeds vaker dat belangrijke biologische processen tussen mens en dier wezenlijk verschillen. Toch ligt de bewijslast bij de nieuwe technologie. Daardoor kiezen we niet voor de beste wetenschap, maar voor het vertrouwde, bestaande systeem met dierproeven.

Investeer in wetenschappelijke innovatie

Ook geopolitieke argumenten veranderen niets aan dit fundamentele probleem. Strategische onafhankelijkheid vraagt niet om het in stand houden van bestaande onderzoeksmodellen, maar om investeringen in de wetenschap die ons ook de komende decennia vooruithelpen. Wie vasthoudt aan verouderde methoden, houdt een systeem in stand dat internationaal steeds verder wordt afgebouwd en ontneemt proefdiervrije innovaties de ruimte om de nieuwe standaard te worden.

Volgens de onlangs gepresenteerde roadmap vanuit de Europese Commissie zijn proefdiervrije innovaties de toekomst. Ze leveren betrouwbaardere resultaten voor mensen op en geven Europa een wetenschappelijke en economische voorsprong. Dat sluit bovendien aan bij de ambitie die voormalig staatssecretaris Van Dam al uitsprak: Nederland als voorloper in proefdiervrije innovatie. Publiek geld hoort daarom niet een aflopende technologie in stand te houden, maar te investeren in de onderzoeksmethoden die de toekomst bepalen.

Tijd voor menselijkheid

De discussie over apenonderzoek gaat daarom uiteindelijk niet alleen over apen. Ze gaat over de vraag welk soort wetenschap we willen stimuleren. Een systeem dat blijft vertrouwen op onderzoeksmodellen die slecht vertaalbaar zijn op mensen, remt innovatie af en houdt betere oplossingen buiten bereik.

Waar de rest van de wereld investeert in proefdiervrije innovaties, kiest Nederland ervoor vast te houden aan proefdieren, waaronder onderzoek op apen. Wie wil investeren in de gezondheid en veiligheid van mensen, moet niet blijven investeren in het verleden, maar vol inzetten op mensgerichte onderzoeksmethoden. Niet als alternatief, maar als de nieuwe standaard voor onderzoek dat beter aansluit op ons mensen

Wil je meer weten over de laatste stand van zaken over apenonderzoek?

Onderzoek met apen blijft ook dit jaar volop in de aandacht. In Den Haag én daarbuiten. Hieronder kun je onze successen, en tegenslagen, op dit dossier overzichtelijk terugzien. Op naar de volgende overwinning richting een proefdiervrije toekomst, voor mens en dier.

Dit zijn de belangrijkste ontwikkelingen van dit moment.

Gemiste kans: overheidsgeld blijft naar apenproeven gaan

Op 24 maart kwam er minder goed nieuws uit de Tweede Kamer. Niet alleen voor de ongeveer 1000 apen in Rijswijk, maar ook voor de biomedische innovatie in Nederland. Zo werd de motie van Queeny-Aimée Rajkowski (VVD) aangenomen. Dit betekent dat de subsidie voor het BPRC mag blijven worden ingezet voor apenproeven in plaats van te verschuiven naar proefdiervrije innovaties. En dat is een gemiste kans. Juist overheidsgeld zou moeten gaan naar onderzoek dat klaar is voor de toekomst en beter werkt voor de mens. Niet naar een systeem waarvan steeds meer wetenschappers laten zien dat het ons juist afremt.

Het door de Tweede Kamer aangenomen amendement van Ines Kostić (PvdD) in 2025 moest ervoor zorgen dat de subsidie voor apenproeven bij het BPRC stapsgewijs zou worden afgebouwd. Vanaf 2025 zou de subsidie van €12,5 miljoen naar proefdiervrije innovaties moeten verschuiven. Na een eerder verworpen motie van Caroline van der Plas (BBB) werd deze motie van Queeny-Aimée Rajkowski (VVD) dus helaas aangenomen. Nu mag het BPRC naar eigen invulling de subsidie besteden, dus ook aan dierproeven.

In de Kamer horen we vaak dat ‘minder dierproeven’ belangrijk is. Maar dan moet je ook de keuzes durven maken die daarbij horen. Het verschuiven van subsidie naar proefdiervrij onderzoek was zo’n stap. Want wat aandacht en financiering krijgt, groeit.

NTR-documentaire: Proefaapvrij?

De NTR zond 10 februari de Focus-aflevering Proefaapvrij? uit, waarin de stand van zaken rond dierproeven met apen wordt belicht. Het is een eerlijk en mooi gemaakt item, dat laat zien hoe ingewikkeld dit onderwerp is. Kijk de uitzending terug via NPO Start. Wat we ook zagen: het gesprek gaat nog vaak over de keuze tussen ofwel onderzoek mét apen, ofwel minder onderzoek zónder apen. En dat lijkt een lastige spagaat, als we willen dat de wetenschap verder komt zónder dierenleed.

Wij vinden dat er niet twee, maar drie manieren zijn om hier tegenaan te kijken: je kunt heel grondig en valide wetenschappelijk onderzoek doen – vaak zelfs nog beter dan met dieren – maar dan proefdiervrij. En dit principe krijgt nog veel te weinig aandacht. Wij zien het als onze taak om deze perceptie te blijven uitdragen naar wetenschap én publiek. 

Antimotie BBB verworpen: subsidie BPRC gaat richting proefdiervrije innovaties

Op 5 februari kwam er geweldig dierennieuws uit de Tweede Kamer. De ‘antimotie’ die de BBB (Caroline van der Plas) had ingediend, is door een meerderheid aan partijen verworpen. De reactie van de BBB volgde naar aanleiding van de motie vorige jaar van Ines Kostić, waarin was vastgelegd dat de subsidie voor het BPRC in Rijswijk (apentestcentrum, voluit Biomedical Primate Research Centre) moest worden afgebouwd. Deze subsidie van €12.5 miljoen zou dan vrijkomen voor proefdiervrij onderzoek. Maar Van der Plas probeerde met een nieuwe motie ‘een alternatieve subsidieregeling’ in het leven te roepen. En daarmee dus het eerdere voorstel teniet te doen. Gelukkig ging de Tweede Kamer daar niet in mee en is het nu dus nog steeds zo dat de subsidie aan het BPRC wordt afgebouwd de komende jaren én dat dit overheidsgeld naar proefdiervrij onderzoek gaat.

Wij zien dit als een krachtig signaal uit de politiek dat het tijd wordt om dierproeven los te laten en in te zetten op mensgerichte innovaties. Zo bouwen we stap voor stap aan onderzoek dat beter is voor mens én dier.

Goed nieuws voor dieren én mensen!

De Eerste Kamer stemde op 28 oktober vóór het afbouwen van de subsidie voor apenonderzoek. De €12,5 miljoen wordt de komende jaren verschoven naar proefdiervrije innovaties. Een duidelijke stap richting toekomstgericht onderzoek.

Wetenschappers spreken zich uit

Een groep wetenschappers uit het biomedisch onderzoek roept in een open brief op om de subsidie voor apenonderzoek af te bouwen en te investeren in proefdiervrije, mensgerichte innovaties.

Volgens hen is dit geen risico voor de wetenschap, maar juist een noodzakelijke stap vooruit. Door te investeren in modellen die beter aansluiten op de mens, kan onderzoek betrouwbaarder en toekomstbestendiger worden.

Waar gaat ons geld naartoe? Discussie over apenonderzoek blijft hangen

De Eerste Kamer heeft over de OCW-begroting gestemd, maar het amendement om de subsidie voor apenonderzoek stap voor stap naar proefdiervrije, mensgericht modellen te verschuiven is niet behandeld. Reden? De regels staan alleen een wijziging van het bedrag toe, niet van waar het geld naartoe gaat.

Bizar dat het nu draait om een technisch punt, terwijl het zou moeten gaan over mensen- en dierenlevens.

Motie ingediend over subsidie apenonderzoek

In maart 2025 werd, als onderdeel van de OCW-begroting, een motie ingediend om de subsidie voor apenonderzoek bij het BPRC anders in te zetten. Het voorstel: het overheidsgeld niet langer automatisch naar dierproeven laten gaan, maar juist gebruiken om de overgang naar proefdiervrije, mensgerichte innovaties te versnellen.

Daarmee werd voor het eerst concreet voorgesteld om overheidsgeld actief te verschuiven van dierproeven naar proefdiervrije wetenschap.

Over Proefdiervrij
Hoe we met dieren omgaan, zegt iets over wie we zijn als samenleving. Zeker als die dieren worden gebruikt in onderzoek dat bedoeld is om mensen beter te maken. Proefdiervrij werkt aan een wereld zonder dierproeven, door mensgerichte, proefdiervrije wetenschap zichtbaar te maken en te versnellen.

Die verandering is al in gang. Steeds vaker worden dierproeven vervangen door mensgerichte modellen die beter laten zien wat er in het menselijk lichaam gebeurt. Toch blijven dierproeven vaak de standaard. Met 2030 als stip op de horizon werken we toe naar een kantelpunt waarin proefdiervrije methoden de norm zijn. Zo helpen we loslaten wat niet meer past en bouwen we aan onderzoek dat mensen helpt, zonder dieren onnodig te gebruiken.

Het is tijd voor menselijkheid. De toekomst is proefdiervrij! 

Ontdek meer

Deel dit verhaal, kies je platform!