Hoe doe je proefdiervrij kankeronderzoek?

“We kunnen nog niet zonder apen.” Dat wordt vaak gezegd wanneer het gaat over de toekomst van medisch onderzoek en dierproeven die daarvoor gedaan worden. Maar ondertussen werken onderzoekers al met modellen die rechtstreeks zijn gebaseerd op de menselijke biologie. 

Naar aanleiding van het verlengen van de subsidie op apenproeven na 2030 (zoals aangekondigd in de brief van OCW-minister Rianne Letschert op 3 juli 2026) doken wij in de huidige stand van de proefdiervrije wetenschap.

Want dat het anders kan, weten wij zeker – en met ons een hele reeks aan onderzoekers die méér resultaat willen zien van medische toepassingen die aanslaan bij de mens in plaats van (wel of niet) in een dier.

Daarom vroegen wij hen: hoe kunnen we onderzoek doen dat proefdiervrij is én de beste resultaten voor de mens behaalt? Wat is er nu al mogelijk als we mensgerichte modellen serieus nemen? 

Dit is deel 2 van een serie. Lees deel 1, een interview met onderzoeker Bas van Balkom, hier. 

Nils Bessler, onderzoeker

Postdoctoraal onderzoeker Nils Bessler doet proefdiervrij kankeronderzoek door in het laboratorium de complexe omgeving van de menselijke hersenstam na te bootsen.

De ziekte als geheel bekijken

“Ik werk aan een nieuw, op de mens gebaseerd model, wat we hersenstam-organoïden noemen, of kortweg ‘de broers’ (‘bros’). Het idee is dat we gezond hersenstamweefsel kweken voor een ziekte genaamd ‘diffuus midlijn glioom (DMG)’, een vorm van kanker die zich bijna uitsluitend in de hersenstam manifesteert. We proberen nieuwe modellen te ontwikkelen om meer onderzoeksmogelijkheden te hebben. Naast het gebruik van muizen wordt ook gewerkt met materiaal van patiënten, menselijk weefsel uit operaties bijvoorbeeld. Dat is vaak niet voldoende als je naar behandelingen zoekt en de ziekte wilt onderzoeken zoals die is bij de patiënt, in een complexe omgeving. De patiënt heeft bloedvaten en immuuncellen die het tumorweefsel omringen. En je hebt neuronen, of astrocyten, die deel uitmaken van het zenuwstelsel. Die interacteren ook met de kanker; kanker is geen geïsoleerde situatie.”

Het voorspellen van de menselijke reactie

“De realiteit is complex. Veel therapieën werken misschien wel in een kweekbakje of in een muis, maar niet per se bij de patiënt. Dat was mijn motivatie om een ​​nieuw model te ontwikkelen, de hersenstam-organoïden. Het idee was om een ​​complex model te creëren door deze hersenstamomgeving na te bootsen, inclusief immuuncellen en bloedvaten, en dit te integreren in veel complexere modellen zoals organoïde-op-een-chip-modellen. Het idee is om dit weefsel in deze complexe omgeving te laten groeien en zo een uitkomst te kunnen voorspellen en een omgeving na te bootsen die we vervolgens bij de patiënt zien. Het centrale idee is om deze complexiteit te creëren en vervolgens te hopen dat de kanker zelf, maar ook de context van de omgeving, voldoende is om een ​​betere voorspelling te kunnen doen.”

Hoe profiteren we van proefdiervrij onderzoek?

“Ik geloof dat het een conceptueel nieuwe en goede manier is om naar kanker te kijken. Ik denk dat we hiermee nieuwe mogelijkheden hebben gecreëerd om de kankerheterogeniteit na te bootsen, wat absoluut een belangrijk punt is. En je hebt altijd een menselijke achtergrond wanneer je het immuunsysteem introduceert. Dat is een enorm voordeel ten opzichte van proefdieren. Er zijn fundamentele verschillen tussen het immuunsysteem van muizen en het menselijke immuunsysteem.”

“Er zijn fundamentele verschillen tussen het immuunsysteem van muizen en het menselijke immuunsysteem.”

Wat is de essentie van mensgericht onderzoek?

“Door een menselijke immuuncel in een menselijk systeem te combineren met een menselijke kanker, kunnen we garanderen dat wat we onderzoeken en wat we zien – in ieder geval tot op zekere hoogte – echt dichter bij de menselijke situatie komt. Zo krijgen we een zeer gedetailleerd beeld van menselijke interacties die je niet zou kunnen zien als we alleen muismodellen of een combinatie van muis- en menselijke modellen zouden gebruiken. Deze interacties – vooral in de hersenen – zijn zo specifiek. Het is een van de meest specifieke dingen van onze soort, net zoals ons immuunsysteem dat is. En het gaat letterlijk om die interacties tussen het gezonde zenuwstelsel, het gezonde immuunsysteem en het kankerweefsel, die worden geleid door menselijke principes.”

“Uiteindelijk geloof ik dat het de patiënt ten goede komt.”

Hoe komt proefdiervrij onderzoek verder?

“Wanneer meer mensen organoïde modellen gaan gebruiken, zullen er meer bewijzen, meer betrouwbaarheid en meer gestandaardiseerde methoden beschikbaar komen voor deze inzichten en kennis. Uiteindelijk zal dit – in de ideale wetenschappelijke wereld – iedereen in de community overtuigen. Er zal vraag naar zijn, en de beoordelaars van onderzoeksvoorstellen en -financiering zullen zeggen: ‘Je zou dit ook moeten onderzoeken in complexere in vitro modellen’.* Dat is wat ik wil zien gebeuren: dat het wetenschappelijke bewijs voor zichzelf spreekt. Het bewijs zal er liggen en mensen zullen zeggen: ‘Het is geweldig dat je dit hebt ontdekt, maar laten we het in een veel complexere omgeving testen en dan zullen we zien of het standhoudt.’ Ik heb dit model ontwikkeld zodat mensen het kunnen aanpassen en kunnen zien wat het oplevert. Want uiteindelijk geloof ik dat het de patiënt ten goede komt.”

*In vitro en in vivo zijn twee belangrijke termen in de wetenschap voor het begrijpen van biologische processen en het ontwikkelen van nieuwe behandelingen:

• In vitro verwijst naar experimenten die plaatsvinden in een gecontroleerde omgeving buiten een levend organisme, vaak in een laboratorium of reageerbuis. Dit type onderzoek wordt vaak gebruikt voor het kweken van cellen of het testen van medicijnen in een kweekplaats. 

• In vivo betekent dat het onderzoek plaatsvindt binnen een levend organisme, zoals het testen van medicijnen in proefdieren of klinische studies met mensen. Dit type onderzoek wordt gebruikt als een natuurlijke context voor het bestuderen van biologische processen. 

Over Proefdiervrij
Hoe we met dieren omgaan, zegt iets over wie we zijn als samenleving. Zeker als die dieren worden gebruikt in onderzoek dat bedoeld is om mensen beter te maken. Proefdiervrij werkt aan een wereld zonder dierproeven, door mensgerichte, proefdiervrije wetenschap zichtbaar te maken en te versnellen.

Die verandering is al in gang. Steeds vaker worden dierproeven vervangen door mensgerichte modellen die beter laten zien wat er in het menselijk lichaam gebeurt. Toch blijven dierproeven vaak de standaard. Met 2030 als stip op de horizon werken we toe naar een kantelpunt waarin proefdiervrije methoden de norm zijn. Zo helpen we loslaten wat niet meer past en bouwen we aan onderzoek dat mensen helpt, zonder dieren onnodig te gebruiken.

Het is tijd voor menselijkheid. De toekomst is proefdiervrij!